شکلگیری اکوسیستم در مدلهای حکمرانی فضای مجازی
به طور کلی سه مدل متمایز حکمرانی، یعنی حکمرانی سنتی، سلسله مراتبی (مدل اول)، حکمرانی جدید-افقی (مدل دوم) و حکمرانی شبکهای غیرمتمرکز (مدل سوم) وجود دارد که در این نوشتار به بررسی هر مدل و نحوه شکلگیری اکوسیستم در آنها با تاکید بر فضای مجازی پرداخته میشود. هر حالت، رویکرد متفاوتی را برای ساختاردهی قدرت، نقشها و تعاملات در حکمرانی فضای مجازی نشان میدهد و پیامدهایی برای نحوه شکلگیری و عملکرد اکوسیستمها دارد. بنابراین شناسایی و درک اجزای کلیدی شکلگیری اکوسیستم در هر مدل، مانند تمرکز، اصول، لایهها، فرآیندها، تعامل اجزا و تشکیل زنجیره ارزش اکوسیستم اهمیت بالایی دارد.
در واقع هدف این نوشتار، یک مرور کلی مناسب برای سیاستگذاران، محققان و ذینفعان در حکمرانی فضای مجازی است. اکوسیستم در این مدلها از کنترل متمرکز در مدل یک، به شبکههای مشارکتی در مدل دو و ساختارهایی با رابطهای سیال در حالت سه تکامل مییابند. درک این موارد به پیمایش پیچیدگیهای فضای مجازی کمک میکند، جایی که مدلهای سنتی اغلب به دلیل ماهیت غیرمتمرکز و بدون مرز فناوریهای دیجیتال، ناکارآمد هستند.
حکمرانی سلسله مراتبی
حکمرانی حالت اول که اغلب حکمرانی قدیمی نامیده میشود، به ساختارهای سلسله مراتبی فرماندهی و کنترل متکی است که عمدتا توسط سلسله مراتب دولتی و عمومی هدایت میشوند. این حکمرانی با ریشه در مفهوم دولت-ملتها بر اجرای سخت قانون از طریق نهادهای معتبر، تاکید دارد و مشروعیت خود را از حاکمیت عمومی و مشارکت در تصمیمگیریهای سیاسی میگیرد.
شکلگیری اکوسیستم
در این حالت، اکوسیستم از طریق یک سلسله مراتب ساختاریافته از بالا به پایین شکل میگیرد که در آن دولت به عنوان مرجع مرکزی عمل میکند، واسطه همه تعاملات و اجرای سیاستها است. این امر یک اکوسیستم پایدار اما سفت و سخت ایجاد میکند که از مدلهای تاریخی دولت محور تکامل مییابد تا از طریق نهادهای رسمی به نیازهای اجتماعی رسیدگی کند. این شکلگیری با تاسیس دولت به عنوان حاکم مشروع آغاز میشود و کنترل بر بازیگران اجتماعی (اعم از دولتی و خصوصی، از جمله شرکتهای کوچک و متوسط و گروههای اجتماعی) را گسترش میدهد. با گذشت زمان، این اکوسیستم از طریق چارچوبهای قانونی و اختیارات تفویضشده تثبیت میشود و پیشبینیپذیری را تضمین میکند اما نوآوری را در فضاهای پویا مانند فضای مجازی محدود میکند. تمرکز اصلی بر حاکمیت و کنترل در مرزهای سرزمینی تعریفشده است و در فضای مجازی، این به معنای تنظیمگری زیرساختهای دیجیتال به رهبری دولت، مانند قوانین ملی حفاظت از دادهها یا مکانیسمهای سانسور، با اولویت دادن به امنیت ملی و نظم عمومی بر قابلیت همکاری جهانی است.
اصول اصلی شامل اقتدار مبتنی بر هویت است و اکوسیستم به صورت عمودی لایهبندی میشود. لایه بالایی که دولت به عنوان مرجع فرماندهی، تعیینکننده سیاستها و قوانین است، لایه میانی که نهادهای تفویضشده (مثلا نهادهای نظارتی) دستورات دولتی را اجرا میکنند و لایه پایینی که بازیگران اجتماعی و خصوصی (شرکتها، افراد) وظایف را رعایت یا دریافت میکنند. در فضای مجازی، این ممکن است به صورت لایههایی از فایروالهای ملی، سازمانهای تنظیمگر بر ISPs یا SMPs و کاربران نهایی، آشکار شود. فرآیندهای سیاستگذاری رسمی و متوالی، از طریق زنجیرههای فرماندهی و اختیار نهایی بر عهده دولت است.
بیشتر بخوانید: حکمرانی فضای مجازی
دولت که واسطه همه روابط است و یک مدل مرکزی ایجاد میکند که در آن بازیگران خصوصی از طریق کانالهای دولتی به هم متصل میشوند، به عنوان مثال رعایت امنیت سایبری یک شرکت از طریق مقررات دولتی اعمال میشود و تعاملات توسط حقوق (برای طرفهای ضعیفتر) و وظایف (برای طرفهای قویتر) ساختار میباید و این تعامل باعث ایجاد ثبات میشود اما میتواند همکاری را مسدود کند، زیرا هویت (مثلا دولتی در مقابل خصوصی) نقشها را بدون انعطافپذیری دیکته میکند.
زنجیره ارزش در این مدل به صورت خطی و قابل پیشبینی شکل میگیرد و با ایجاد ارزش در سطح مرکز یا ایالت (مثلا تدوین سیاست برای امنیت دیجیتال) شروع میشود و ارزش به سمت پایین جریان مییابد، دولت وظایف را به واسطهها (پیمانکاری شرکتهای خصوصی برای زیرساختها) واگذار میکند که سپس آن را به کاربران نهایی (مثلا خدمات آنلاین ایمن) تحویل میدهند.
این زنجیره با قدرت ایستا تقویت میشود که پس از تفویض، اقتدار بر اساس هویت ثابت میماند و کارایی در اجرا را تضمین میکند اما در فضای مجازی که به سرعت در حال تکامل است، زنجیره ارزش در برابر منسوخ شدن آسیبپذیر میباشد؛ زیرا تغییرات نیاز به اصلاحات از بالا به پایین دارند که آن را برای تهدیدات دیجیتال بدون مرز نامناسب میکند.
حکمرانی افقی جدید
مدل دوم یا “حکمرانی جدید/ new governance“، از سلسله مراتب عمودی به سیاستگذاری افقی تغییر میکند و زمینه بازی برابر را بین بازیگران دولتی و خصوصی ایجاد میکند. اقتدار از عملکرد، دانش و تخصص به جای هویت ناشی میشود و شامل مشارکتهای دولتی-خصوصی، شبکههای سیاستگذاری و خودتنظیمی از طریق قانون نرم (soft law)، مذاکره و قواعد رفتاری (Code of Conduct) است.
شکلگیری اکوسیستم
اکوسیستم در مدل دوم از طریق شبکههای مشارکتی که از محدودیتهای حالت اول، (که به ویژه در زمینههای جهانی شده، پدیدار میشوند)، شکل میگیرد و این اکوسیستم با تمرکززدایی از کنترل دولتی، اجازه دادن به بازیگران خصوصی و مدنی برای ایفای نقش بر اساس تواناییها، تقویت ساختارهای ترکیبی مانند حکمرانی چند سطحی (به عنوان مثال، در اتحادیه اروپا) تکامل مییابد. شکلگیری اکوسیستم شامل گذار دولت از “قایقرانی/rowing” به “هدایتگری/steering” و ادغام بازیگران متنوع برای نتایج کارآمد سیاستگذاری است.
در فضای مجازی، این امر ممکن است از طریق نهادهای بینالمللی، شبکههای تنظیمگری-خصوصی یا کنسرسیومهای صنعتی توسعه یابد، که به مسائلی مانند استانداردهای فنی و حقوقی، شیوههای تعامل، حریم خصوصی دادهها و… میپردازند. تمرکز به کارایی، اثربخشی و اهداف مشترک در حوزههای خاص سیاستگذاری تغییر میکند و در حکمرانی دیجیتال، بر راهحلهای مشارکتی برای چالشهای فراملی، مانند استانداردهای امنیت سایبری یا تعدیل محتوا، تاکید میشود و تخصص بر کنترل حوزهای اولویت دارد.
اصول مبتنی بر نقش هستند، جایی که وظایف بر اساس آنچه بازیگران “میتوانند” برای دستیابی به اهداف انجام دهند، نه اینکه چه کسانی هستند، تعیین میشوند و مشروعیت از عملکرد و توافقات متقابل، با تاکید بر انعطافپذیری، مذاکره و نظارت ناشی میشود و خودتنظیمی را امکانپذیر میکند. لایهها افقی و به هم پیوسته هستند. لایه هسته که در آن دولت به عنوان هدایتکننده، تعیینکننده اهداف و تسهیلکننده شبکهها شناخته میشود، لایه مشارکتی شامل مشارکتها و شبکههای دولتی-خصوصی و لایه اجرا که بازیگران خصوصی و مدنی سیاستها را از طریق خودتنظیمی اجرا میکنند.
در فضای مجازی، لایهها میتوانند شامل انجمنهای جهانی (به عنوان مثال، ICANN)، تنظیمگران فناوری، اتحادیههای شرکتی و جوامع کاربری باشند. تعاملات شبکهای و پویا هستند و بازیگران بر اساس نقشها به صورت افقی همکاری میکنند، دولت نهادهای خصوصی را در سیاستگذاری درگیر میکند و همافزایی ایجاد میکند (مانند نظارت بر توسعه و رقابت توسعه دهندگان پلفترمهای آنلاین) و اجزا از طریق وابستگیهای متقابل با هم تعامل دارند که تخصص خصوصی مکمل اقتدار عمومی است و نوآوری را تقویت میکند اما در صورت همپوشانی نقشها، خطر تکهتکه شدن را به همراه دارد.
زنجیره ارزش به صورت چرخهای و مشارکتی شکل میگیرد و با شناسایی هدف مشترک (مثلا اقتصاد دیجیتال پایدار) آغاز میشود و خلق ارزش از طریق مشارکتها رخ میدهد، دولت چارچوبها را فراهم میکند، بازیگران خصوصی نوآوری و اجرا میکنند (مثل توسعه پلتفرمهای امن) و شبکهها مزایا را توزیع میکنند و ارزش به صورت دو طرفه جریان مییابد که حلقههای بازخورد فرآیندها را اصلاح میکنند.
در حکمرانی سایبری، زنجیره ممکن است اهداف دولتی، تحقیق و توسعه خصوصی، استانداردهای شبکهای و پذیرش کاربر با ارزش در کاهش تهدیدات، رشد اقتصادی، تضمین حقوق رقابت و حریم خصوصی و… باشد. برخلاف حالت اول، زنجیره در حوزههای مختلف سیال است اما میتواند در بین آنها متفاوت باشد. پویایی قدرت عملکرد محور است، تغییرات قدرت بر اساس تخصص امکان ایجاد اشکال ترکیبی را فراهم میکند و سازگاری برای فضای نوآوری متوسط است.
حکمرانی شبکهای (غیرمتمرکز)
مدل سوم، حکمرانی شبکهای غیرمتمرکز را معرفی میکند که برای حوزههای نوظهور دیجیتال مانند، متاورس، شبکههای رسانه اجتماعی، بلاکچین و… جایی که قدرت سیال و رابطهای وجود دارد، طراحی شده است. این حالت، مدلهای سلسله مراتبی یا مبتنی بر نقش را رد میکند، وظایف حکمرانی را بر اساس قابلیتها و اعمال قدرت به صورت سیال توزیع میکند و تعاملات را در شبکههای غیرسلسله مراتبی و ناشناس امکانپذیر میسازد.
شکلگیری اکوسیستم
اکوسیستم به صورت ارگانیک از طریق شبکههای نوظهور در فضاهای دیجیتال شکل میگیرد، جایی که مدلهای سنتی به دلیل سیالیت و بیمرز بودن شکست میخورند و این اکوسیستم از نیاز به مدیریت فناوریهای غیرمتمرکز تکامل مییابد، به طوری که بازیگران اتحادها یا خوشههایی را تشکیل میدهند که در هر موضوع تغییر میکنند و شکلگیری بر “قدرت رابطهای/power relationships” تاکید دارد، جایی که خود شبکهها به عنوان حاکم عمل میکنند و یک اکوسیستم مقاوم اما پیچیده ایجاد میکنند. در فضای مجازی، این امر در سازمانهای خودمختار غیرمتمرکز (DAO) آشکار میشود که از تعاملات پایین به بالا و بدون اقتدار مرکزی ساخته میشوند.
تمرکز بر سیالیت و پویایی رابطهای در شبکههای دیجیتال است و این حالت، سازگاری با روابط در حال تغییر را در اولویت قرار میدهد. اقتدار از روابط خاص، نه هویت یا نقشها و مشروعیت از توانایی و قدرت شبکهسازی، با توزیع سیال وظایف، ناشی میشود.
لایهها غیرخطی و همپوشانی دارند، با لایه رابطهای که بازیگران فردی (مثلا کاربران، گرهها) در زمینههای خاص قدرت اعمال میکنند، لایه شبکه که خوشهها یا اتحادهایی ساختارهای حاکمیتی موقت را تشکیل میدهند و لایه سیستمی که شبکه کلی خود را از طریق پروتکلهای توزیع شده اداره میکند و در فضای مجازی، لایهها شامل گرههای همتا به همتا، قراردادهای هوشمند و متاشبکهها هستند.
اجزا به صورت رابطهای و پویا با هم تعامل دارند و قدرت در پیوندهای خاص بین بازیگران نهفته است و یک بازیگر واحد ممکن است در یک زمینه فرمان دهد و در زمینه دیگر پیروی کند و شبکهای از وابستگیهای متقابل ایجاد کند و شبکهها واسطه تعاملات هستند و تابآوری را تقویت میکنند (در سکوهای اجتماعی یا تجاری به وفور قابل مشاهده است).
بیشتر بخوانید: حکمرانی سایبری و چالش بازتعریف حاکمیت در عصر دیجیتال
این حالت با مدلهای قبلی در تضاد است زیرا نقشهای سیال را مجاز میکند و نوآوری را افزایش میدهد اما در صورت گسست روابط، خطر بیثباتی را به همراه دارد. زنجیره ارزش به صورت غیرخطی و تطبیقی، توسط قدرت رابطهای شکل میگیرد و ایجاد ارزش با مشارکت شبکهای آغاز میشود و از طریق اتحادهای سیال جریان مییابد، جایی که قابلیتها، مشارکتها را تعیین میکنند و ارزش از طریق اثرات شبکهای که پیوندهای قویتر مزایا را تقویت میکنند منتشر میشود (مانند شبکههای اجتماعی، بلاکچین، VODs) و به صورت توزیعی به دست میآید.
برخلاف زنجیرههای خطی، این زنجیره مانند شبکه است که اختلال در یک رابطه، ارزش تغییر مسیر میدهد و قدرت با ویژگیهای پویا، سیال و رابطهای، پراکنده در خوشهها، این قابلیت را دارد که در هر مسئله تغییر کند. این مدل با سازگاری بالا مناسب برای محیطهای دیجیتال بیثبات اما چالشبرانگیز برای پاسخگویی و منابع مشروعیت ناشی از اجماع شبکه است که کاهش اتکا به اعتماد سنتی را نشان میدهد. در جدول (1) نمایی از تفاوتهای هر سه مدل حکمرانی و شکلگیری زنجیره اکوسیستم در آنها ارائه شده است.
| حالت/مدل | روابط قدرت اکوسیستم | عملکرد اکوسیستم | شکلگیری ارزش در اکوسیستم | مزایا/معایب |
| حکمرانی قدیمی | ایستا | هویت محور | ساختاریافته و خطی | ثبات بالا/ عدم همکاری، محدودیت نوآوری |
| حکمرانی جدید (افقی) | ایستا یا متغیر (بسته به نوع نقشها) | نقش محور | چرخهای و مشارکتی | تعاملی/ احتمال موازی کاری یا همپوشانی نامناسب |
| حکمرانی شبکهای (غیرمتمرکز) | پویا | سیال | تطبیق روابط در شبکه | نوآوری و انطباق بالا/ احتمال گسست |
جدول 1: مقایسه اکوسیستم در مدلهای حکمرانی فضای مجازی
جمعبندی
این سه حالت، پیشرفتی از اکوسیستمهای سفت و سخت و دولتمحور در حالت اول به افقی و مشارکتی بودن در حالت دوم و تمرکززدایی سیال در حالت سوم را نشان میدهند. هر کدام زنجیرههای ارزش متمایزی را تشکیل میدهند – خطی در حالت اول، چرخهای در حالت دوم و شبکهای در حالت سوم – که نشاندهنده سازگاری متداوم با پیچیدگیهای فضای مجازی است.
البته توجه به این نکته نیز مهم است که، برای حکمرانی موثر، ممکن است رویکردهای ترکیبی مورد نیاز باشد که عناصر را برای ایجاد تعادل بین کنترل، همکاری و نوآوری ترکیب کنند. به هر روی تحقیقات آینده باید کاربردهای تجربی، مانند هوش مصنوعی، متاورس، پلتفرمهای اجتماعی، بلاکچین و… را برای اصلاح این مدلها و جهتگیری به حالت شبکهای غیرمتمرکز (با رفع ایرادات احتمالی) بررسی کنند.
نویسنده: پویا ذکری اصفهانی
